بازديد کنندگان کنوني

ورود به سایت






دریافت رمز عبور
هموندي (عضويت)

لینک Rss مطالب

ADP Global CMS ADP Global CMS ADP Global CMS
 
کاوش در قلعه ی پرتغالی ها
امتیاز: / 5
0100 

آقای احسان یغمایی فرزند استاد حبیب یغمایی در 27 شهریور 1320 در تهران زاده شد . در سال 1339 از دبیرستان 15 بهمن دیپلم گرفت و سپس در دانشکده ی باستان شناسی و تاریخ هنر دانشگاه تهران پذیرفته شد .  او کارشناسی خود را در خرداد 1343 دریافت کرد و چندی بعد موفق به گرفتن درجه ی فوق لیسانس از همان دانشکده شد . اردیبهشت 46 همزمان بود با استخدام احسان یغمایی در اداره ی باستان شناسی کل کشور . از آن تاریخ به بعد ایشان در آغاز به عنوان عضو و در سالهای نزدیک به عنوان سرپرست در شمار زیادی از کاوش های باستان شناسی همکاری کرد .

پژوهش های میدانی زیر به عنوان عضو در کارنامه ی او شایان توجه است : بررسی،  شناسایی و کاوش در هفت تپه ی خوزستان (به سرپرستی دکتر نگهبان) ، استان های کرمانشاه و خوزستان ، شوش ، ارومیه ، حاشیه ی رودخانه ی زهره ( به سرپرستی دکتر  نیسن از دانشگاه پنسیلوانیا ) ، تل دروازه ی مرودشت فارس (به سرپرستی پروفسور نیکل از دانشگاه هاروارد) ، ایلام ( به سرپرستی پروفسور لویی واندنبرگ) ، بوشهر ، بیشاپور ،  تپه یحیای کرمان (به سرپرستی دکتر کارلوسکی دانشگاه هاروارد) ، معبد آناهیتای کنگاور (به سرپرستی دکتر کامبخش فرد) ،  گودین تپه ی کنگاور ( به سرپرستی کایلور یانگ از کانادا) ، تپه قبرستان و زاغه دشت قزوین (به سرپرستی دکتر نگهبان)  بررسی دشت خوزستان (دکتر جانسون از دانشگاه نیویورک) ، بررسی و گمانه زنی در دشت ایذه و دشت گل بختیاری (هنری رایت از دانشگاه میشیگان) ، بررسی دشت هفت تپه ، دشت ساوج بلاغ و هشتگرد ، کاوش در دامنه ی کوه بی بی شهربانو در ری (دکتر شهریار عدل) .

همچنین ایشان در این کاوش ها سمت سرپرست داشته اند :کاخ های هخامنشی بردک سیاه و سنگ سیاه در دشتستان برازجان ( در سالهای 1356 و 57 و نیز 1383 و 84 ) ، بررسی و کاوش در  ارجان بهبهان ، گورستان شغاب بوشهر ، تپه ی قلایچی بوکان ، گورستان شهسوار فیروزکوه ، بررسی و کاوش در منطقه ی اریسمان ، کاوش در تپه حصار دامغان ، قلعه ی پرتغالی های قشم ، کاوش و مرمت در شهر پانزدهم شوش ، تل بن دول نور آباد فارس ، بررسی و کاوش دشت محمد آباد دشتستان .

آقای احسان یغمایی در بهمن ماه 74 به ناگزیر از اداره ی باستان شناسی کشور بازنشسته شد . او از زمستان 1375 به مدت یک سال عضو ناپیوسته و قراردادی فرهنگستان ادب فارسی بود و از بهار 1375 به عنوان کارشناس ارشد به همکاری ناپیوسته با موسسه ی فرهنگی موزه های بنیاد پرداخت . ایشان از سال 80 تا 83 مدرس دانشگاه آزاد اسلامی واحد کازرون در رشته ی کاوش های میدانی بوده است و تا کنون دانشجویان بسیاری را در کار پژوهش و به سامان رساندن پایان نامه ی تحصیلی راهنمایی کرده است . تا به حال از او در زمینه ی باستان شناسی ،نوشتارهای پژوهشی بسیاری در نشریه های ایرانی و خارجی به چاپ رسیده است . دیگر زمینه ی فعالیت ایشان شعر و ادبیات است و "داستان های پیامبران" بر اساس نسخه ی قصص الانبیاء قرن پنجم هجری از کتاب های اوست .
آقای احسان یغمایی هموند انجمن نویسندگان ماهنامه ی ایران دیدار هستند.
 

کاوش در قلعه ی پرتغالی ها

نویسنده : احسان یغمایی (سرپرست کاوش‌‌های باستان‌شناسی دژ قشم )

 

با پایان یافتن نخستین فصل کاوش‌‌های باستان‌شناختی در قلعه ی پرتغالی‌ها در جزیره ی قشم، گروه باستان‌شناسان اعزامی از سوی سازمان میراث فرهنگی کشور به خطوط مهمی از معماری این قلعه و یافته‌هایی ارزشمند که بیانگر رخدادهای تاریخی خلیج فارس است، دست یافتند.

 

Image

قلعه ی پرتغالی ها ـ جزیره ی قشم

تقریباً در منتهی‌الیه بخش شمال خاوری شهرستان قشم، ویرانه‌‌های دژی است یک پارچه از سنگ و ساروج که در سال‌‌های آغازین سده‌ی شانزدهم میلادی توسط دریاسالاران پرتغالی ساخته شده است. در این سده است که دماغه‌ی امید نیک توسط واسکو دوگاما کشف و راه دریایی مدیترانه به هندوستان یا راه ادویه شناخته شد. دریانوردان اسپانیایی و پرتغالی که در آن هنگام بهترین ناوگان را در دست داشتند و خود دریانوردانی بسیار ورزیده بودند، به زیرکی دریافتند که کلید دستیابی به هندوستان ثروتمند و غارت این نیم قاره‌ی ناشناخته‌ی زرخیز، تنگه‌ی هرمز است و چنانچه دهانه‌ی خلیج فارس را در اختیار داشته باشند، بر آب‌‌های مدیترانه تا اقیانوس هند چیرگی خواهند داشت.

قلعه‌ی پرتغالی‌ها در هرمز به سال 1507 میلادی توسط آلفونسو آلبوکرک بنیانگذاری شد و ساخت آن نزدیک سی سال به درازا انجامید . این دژ برای استقرار دریاسالاران پرتغالی، سربازان دریایی و نگهداری و مراقبت کشتی‌‌های بازرگانی یا نظامی پرتغالی‌ برپا شده است که با نگرش به اهمیت سوق الجیشی بسیار زیاد جزیره‌ی هرمز ، بر دیگر دژهای خلیج فارس مرکزیت و برتری داشته است. دژهای دیگری چون دژ قشم، دژ لارک، دژ بندر کنگ، و ده‌ها قلعه ی نظامی پرتغالی‌ در خلیج فارس (و به ویژه دهانه‌ی آن) به گونه‌ی دژهای پشتیبانی و انبار مهمات بوده است.

شناسایی دهانه‌ی خلیج فارس و جزایر ارزشمند آن و در نهایت برپایی دژ استوار هرمز برابر است با آغاز سلطنت شاه اسماعیل صفوی در ایران (913 هـ ق= 1507 میلادی) .

Image

تنگه ی هرمز ـ دژ هرمز در جزیره ی هرمز

ماندگاری پرتغالی‌ها در خلیج فارس بیش از یک سده به درازا انجامید و این نبود مگر درگیری شاهان صفوی با ترکان عثمانی، حتا شاه اسماعیل برای بیرون راندن ترکان عثمانی ناچار به بستن پیمانی با پرتغالی‌ها شد که این پیمان‌نامه دستاویزی شد بر دیرپایی آنان. شاه تهماسب نیز گرفتار ازبک‌ها و عثمانی‌ها بود و همچنان غافل از حضور پرتغالی‌ها در خلیج فارس . ماندن پرتغالی ها به درازا انجامید تا زمان شاه عباس و دوستی و اتحاد او با انگلیسی‌ها و بیرون راندن پرتغالی‌ها از خلیج فارس در 1031 هـ ق برابر 1622 میلادی و جایگزینی انگلیسی‌ها به جای آنان. این موفقیت انگیزه‌ی تغییر نام بندر گمبرون به بندر عباس یا بندر عباسی گردید. ظاهراً گمبرون یک واژه‌ی پرتغالی به معنی خرچنگ است. در تسخیر تاسیسات نظامی ـ دریایی پرتغالی‌ها، بیشترین مقاومت در دژ هرمز بود ؛ چه این دژ چندان استوار برپا شده بود که حتا ارتش عثمانی هم در 1550 میلادی پس از یک ماه محاصره نتوانست آن را تسخیر کند. اما سرانجام سربازان صفوی با یاری انگلیسی‌ها به سختی بر این دژ ، چیره شدند و آن را در هم شکستند.

در دست‌اندازی پرتغالی‌ها به دهانه ی خلیج فارس و جزایر آن، جزیره‌ی قشم به سبب نزدیکی اش به هرمز و ارزش‌‌های نظامی در درجه‌ی دوم اهمیت جای داشت. در نوشتاری کوتاه و چکیده، قشم جزیره‌ای است که بیشترین ساختار آن سنگ‌‌های گچی، آهکی و نمکی است. بلندترین رشته کوه آن باسعیدو با قله ی کیش کوه است که 350 متر بلندا دارد ؛ یک پارچه از نمک است و «نمکدان» گفته می شود.

قشم نزدیک 115 کیلومتر درازا و بین 35 تا 11 کیلومتر پهنا دارد. نزدیک دهانه‌ی هرمز است و از آن جا که در سوی خاورین خلیج فارس هیچ رود شیرینی به دریای پارس نمی ریزد ، آب آن شور است. چه ، در سوی باخترین که رودهای اروند ، دز ، کرخه ، کارون و دالکی به خلیج فارس می ریزد ، از شوری دریا کاسته شده است .  قشم ، نمک، خاک سرخ و سرب را دارا است، اما ارزشمندترین کانی آن «نفت» است که اکتشاف و استخراج آن چند سالی است آغاز شده است. ایرانیان پیش از اسلام قشم را ابرکافان، برخت و بنوکاوان می‌نامیدند، اندیشمندان ایران اسلامی چون جیهانی، استخری و دیگر بزرگواران، آن جزیره را به نام لافت ثبت و ضبط فرموده‌اند. چند گاه نیز «کشم» و امروزه قشم گفته می شود اما اعراب به سبب درازای زیاد، آن را جزیرة الطویلة خوانده‌اند و آخر این که قشم بزرگترین جزیره‌ی غیرمستقل دنیا است و تقریباً سه برابر بحرین .

نوشته شد که قلعه ی تاریخی قشم تقریباً در منتهی الیه شمال خاوری جزیره است. چنین می نماید که شالوده ی این دژ امروز به دست پرتغالی‌ها و با کار گرفتن کارگران ایرانی برپا شده است. آیا پیش از این بنیان، پی یا بنیاد دژ دیگری از روزگاری دیگر (شاید ساسانیان) در این جا بوده است؟ این به درستی روشن نیست و تنها کاوش‌‌های باستان‌شناختی پی‌گیر می‌تواند به آن پاسخ دهد. آن چه که امروز در پیش روی است نشانگر دژی است راست گوشه‌ی ناقص از سنگ‌‌های دریایی و ساروج بر کرانه‌ی دریا. مهمترین کاربردهای این دژ دو چیز بوده است : 1 ـ انبار برای مهمات جنگی 2 ـ منبع ذخیره ی آب شیرین برای سربازان و کشتی های پرتغالی .

Image 

قلعه ی پرتغالی ها

در چهارگوشه‌ی آن چهار برج استوانه‌ای ویران دیده می‌شود و چنین است دیوارهای بیرونی و اتاق‌ها و انبارهای درونی، همه ویرانه، بر هم ریخته و از خاک و سنگ و آوار پر شده . در زمان آبادانی از میان چهار برج، دوتای آنها کاملاً رو به دریا بوده است و سومی با زاویه ای به دریا نگاه می کرده .  برج چهارم رو به جزیره و شهر قشم بوده و تنها راه بیرونرفت از قلعه به شمار می آمده است ؛ چرا که سه باروی دیگر کور بوده اند و راهی به بیرون راه نداشته اند . همه‌ی رویه‌ی بیرونی دژ بیش از 2600 مترمربع نیست که با نگرش به ستبرای بیش از یک متر و نیم دیوارها و باروها، می‌توان گمان برد که رویه‌ی درونی آن به دشواری به 2400 مترمربع می‌رسد. نمای بیرونی و درونی برج‌ها و باروها از سنگ‌‌های کم و بیش یک اندازه‌ی مستطیل شکل آهکی است، اما درون باروها از سنگ لاشه‌ی آهکی ـ نمکی پر شده است. ملاط بین سنگ ها، ساروجی است سخت چون ساروج بناهای ساسانی که بی‌گمان رازی گران (معماران) دژ قشم با آگاهی تمام از ترکیب و دیرپایی این ملاط ،آن را به کار گرفته‌اند.

بیش‌ترین درازای این راست گوشه‌ی ناقص، باروی شمال باختری است با درازای بیش از 18 متر. سه دیوار دیگر دژ هم درازای کمتری دارند و هم از یورش‌های چند باره‌ای که به این دژ شده است آسیب بیشتری دیده اند ؛ چون جز ایرانی‌ها که با یاری ناوگان دریایی انگلیس بخش‌‌های بسیاری از دژ قشم را در هم شکستند، جنگ و گریزها و رخدادهای تاریخی دیگری بر این دژ گذشته است . پیش از ایرانیان، هلندی‌ها در سال 1645 به بهانه‌ی عدم پایبندی دولت ایران به قرارداد بازرگانی فیمابین ، دژ قشم را محاصره ، ویران و سرانجام فتح کردند ولی ماندگاری آنها به سبب گرما و رطوبت بیش از حد هوا ، بیش از یک ماه به درازا نکشید و با تلفات بسیار سنگین از دژ ویران شده‌ی قشم بیرون آمدند . همچنین در بین سال‌‌های 1718 تا 1720 حاکم عمان، قشم را تصرف کرد و دژ آنجا را در اختیار گرفت که اینان نیز مغلوب نیروی دریایی انگلیس شدند . و چنین است تسخیر دژ قشم توسط طوایف عرب جواسم که این نیز در سال 1763 با نیروی کریم‌خان زند پایان یافت.

این دست‌اندازی‌ها، ویرانگری ‌ها و دوباره‌سازی‌ها، امروز در همه جای دژ ویران قشم، به ویژه در برج و باروها به روشنی دیده می شود . در برج‌ها چون برج شمالی، برج باختری و برج جنوبی و همچنین باروهای بین آنها نشانه‌‌های تخریب و بازسازی، گسترش یا تغییر با استحکام بخشی بیشتر به چشم می آید . شکسته سفالینه‌‌های به دست آمده از کاوش نیز خود گواهی است بر این ویرانی ها، تصرف ها و دوباره‌سازی‌ها.

تنها ورودی دژ در زیر برج جنوبی است و بیشترین بازمانده های ساختمانی بر فراز همین برج . از این روی، هرچند برج جنوبی روی به دریا ندارد اما از اهمیتی ویژه برخوردار بوده است. در کنار در ورودی ، در درون دژ اتاقکی است به گونه‌ی اتاق نگهبانی یا بازرسی ، با دیوارها و سقفی گهواره‌ای، یک پارچه از سنگ‌‌های آهکی که هر گونه رفت و آمد را پیش چشم داشته است. در ِ دژ ، چوبی بوده است و از درون با سه کلون چوبی بسته می‌شده است. بر فراز اتاق سوراخ گرد و بزرگی است . به احتمال بسیار این سوراخ یک راه ایذایی است و از درون اتاق بالای برج بر سر مهاجمان گلوله‌‌های سنگ یا قیر مذاب یا آب جوش می‌ریخته‌اند؛ چه ، جای مدافعان بر تاقچه‌ای مشرف به این سوراخ در کاوش به دست آمده است.

Image 

قلعه ی پرتغالی ها ـ درونی

بر جای کلون‌‌های دژ هنوز نشان سوختگی و حتا چوب‌‌های سوخته دیده می‌شود. گمان می رود که ایرانی‌ها برای تسخیر دژ قشم ، ناگزیر به آتش زدن در آن شده‌اند. چسبیده به دیوار شمال باختری درون برج، بازمانده ی یک شیب (رامپ) بر جای است که بخش‌هایی از آن در کاوش به دست آمد. این شیب برای بالا بردن توپ‌‌های سنگین بر فراز برج و باروها و رفت و آمد سربازان بوده است.

ستبرای باروهای چهار سوی برج، نزدیک دو متر است که در بام دیوارها به شکل راهرو ساخته شده و در هر چند گام ،جای تیرکش‌هایی چند، برای سربازان ایستاده، سربازان به زانو نشسته، توپچی‌ها و خادمان به چشم می خورد . در مجموع آن چه بر فراز برج و باروهای دژ قشم است، نشانی است از نگهبانی جنگ و پایداری و تسلط و چیرگی بر تنگه‌ی خلیج فارس ؛ تنگه‌ای که روز به روز بر اهمیت نبرد آیینی (استراتژیک) آن افزوده می‌شود. دور تا دور دژ خندقی بوده است که امروز پر شده و نشانی از آن بر جای نیست. تقریباً در میانه‌ی حیاط دژ ، گود دست ساخته ای است که انبار آب شیرین باران بوده است . حیاط قلعه از چهار سو شیب ملایمی به طرف استخر داشته به گونه ای که آب باران در این انبار جمع می شده است . انبار ، سقفی گهواره‌ای و کوژ داشته که امروز تمامی سقف آن فرو افتاده است و تنها جای این آبگیر به درازای 13، پهنای 4 و عمق 5/2 متر بر جای است . شاید این مخزن آب، نه تنها آب سربازان را در هنگام محاصره تامین می‌کرده است، بل برای خنکی و گرفتن گرمای لوله‌‌های توپ نیز بوده است.

در نخستین فصل کاوش دژ قشم، به جز بقایای معماری فراز هر چهار برج، بخش‌هایی از محوطه‌ی درونی دژ نیز کاوش شد که جز یک انبار به دخمه‌ای (احتمالاً زندان) نیز برخورد کردیم. یافته‌‌های باستان‌شناختی در نخستین فصل کاوش دژ قشم، جز سفالینه‌هایی از دوران صفوی، چینی‌‌های وارداتی از چین، فلوس‌‌های رایج صفویه، بیشتر گلوله‌‌های سنگی یا فلزی یا گلوله‌‌های چهارپاره است که تقریباً در همه‌ی بخش‌‌های کاوش شده چه درون و چه بیرون دژ به دست آمده است.

 Image

  قلعه ی پرتغالی ها در شب 
نظر ها
افزودن جدید
فريدون عوفي  - استاديار پژوهشي - موسسه تح   |31.47.33.xxx |2012-11-28 11:01:45
ضمن تشكر و قدر داني از استاد گرامي جناب آقاي
يغمايي و همچنين همكاران محترم ايشان به
اطلاع مي رسانم كه با توجه به زمينه مطالعاتي
كه در خصوص اكو - بيو لوژي و ژئومورفولوژي
زيستگاههاي ساحلي - دريايي دارم و نيز مجموعه
عمليات ميداني ساحلي و دريايي و بويژه غواصي
كه عمدتا در جنوب كشور و طي 25 سال انجام داده
ام، هرچند مدرك تخصصي باستانشناسي و يا علوم
وابسته را ندارم، ولي به دليل علاقه بيش از حد
و از طرفي ارتباط موضوعي آثار باستاني، مناطق
تاريخي، ميراث فرهنگي و باستانشناسي با
تحقيقات و مطالعات اينجانب، مشخص گرديده است
كه در مج...
ایران دیدار   |151.242.10.xxx |2012-11-29 10:20:22
استاد گرامی! با پوزش کامنت گیر ایران دیدار
محدودیت کارکتر دارد. لطفا در صورت تمایل نظر
خود را به طور خلاصه ارسال بفرمایید تا با
کمال میل چاپ شود
نوشتن نظر
نام:
ایمیل:
 
آدرس سایت:
عنوان:
قالب نوشته:
[b] [i] [u] [url] [quote] [code] [img] 
 
 

3.20 Copyright (C) 2007 Alain Georgette / Copyright (C) 2006 Frantisek Hliva. All rights reserved."

 
< بعد   قبل >
 
ADP Global CMS ADP Global CMS ADP Global CMS