بازديد کنندگان کنوني

ورود به سایت






دریافت رمز عبور
هموندي (عضويت)

لینک Rss مطالب

ADP Global CMS ADP Global CMS ADP Global CMS
 
ديدار از خانه ی خشتی حاج آقا علی نسخه PDF چاپ ارسال به دوست
نگارش یافته توسط Irandidar   
17 دی 1388 ساعت 10:17

ديدار از خانــه ی خـشـتی حـاج آقــــــا عـلـــی  

نويسنده : مهرداد شمشيربندی

... اگر به حياط خانه بياييم و روبروی شاه نشين بايستيم ، دو خلوت قرينه می بينيم که دست راستی خلوت سبز و دست چپی خلوت تاج خانم (به اسم همسر حاج آقا علی) نام دارد . از هر دو خلوت ، درهایی به شاه نشين باز می شود و هوای آن را تازه می کند ... 

مهرداد شمشیربندی در سال 1355 در اراک زاده شد . از کودکی همراه با خانواده به تهران آمد . در سال 1377 یک دوره روزنامه نگاری گذراند و مدتی با مطبوعات همکاری کرد . در رشته ی فلسفه لیسانس گرفت و اکنون دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه در دانشگاه آزاد است . او سردبیری ماهنامه ی ایران دیدار را بر عهده دارد .

 Image

ديدار از خانــه ی خـشـتی حـاج آقــــــا عـلـــی  

 

نويسنده : مهرداد شمشيربندی

 

 Image

خانه ی خشتی حاج آقا علی ـ اشكوب اول ـ عكس: مهرداد شمشيربندی 

 

رفسنجان ، سکه ی سرخ فام کوير

 

هنگامی که راهنورد کنجکاو ، در جاده های کويری می راند و به شهر رفسنجان نزديک می شود ، تپه های سرخ و رگه های گلبهی رنگی می بيند که از کان سارهای مس نشانی می دهد .  گروهی از واژه شناسان بر اين باورند که نام  "رفسنجان" ، از دو واژه ی  رفسنگ (مس) و کان (معدن) ساخته شده است . شماری هم بر پايه ی کاوش های ديرين شناسی بر اين ديدگاهند که در دوران باستان ، قومی در اين سرزمين زندگانی می کردند که " اُسه کـَرته " نام داشتند . آنان در گرفتن شيره های گياهی و ساختن افشره های دارویی ، ترفندساز و توانا بودند و " فسنگان " در واژه ی "رفسنگان" با افشانيدن و افشره گرفتن در پيوند است (1) .

 Image

بازار قاسم آباد رفسنجان ـ عكس : عباس فتحی پور

قاسم آباد ، دژ ديروز ، برزن امروز

 

در سال های دور ، قاسم آباد قلعه ای بوده است ، يک فرسنگ (شش کيلومتر) دورتر از رفسنجان، اما با گسترش شهر ،امروزه يکی از محله های رفسنجان است . اين قلعه نزديک به دو هکتار گستردگی داشته و مجموعه ای کامل از باروهای نگهبانی ، کاروانسرا ، بازار ، مسجد ، خانه ی اربابی و آب انبار بوده است .

 قاسم آباد، راسته بازار زيبایی دارد که پيشينه ی آن به سال های آغازين فرمانروایی قاجار می رسد . اين بازار در گذشته دروازه ی دژ قاسم آباد بوده است  . پيشه وران و صنعتگران کوشا به بازار رونق می داده اند و به ويژه در دوران قاجار يکی از کانون های بازرگانی در آن سامان به شمار می رفته است . بازار قاسم آباد امروز به بازار حاج آقا علی زعيم التجار رفسنجانی نامبردار است .

از ويژگی های اين بازار ،‌گل و نقش تاق های آن است  . تاق ها با خشت خام ساخته شده و گل و نقش هر تاق ، با تاق ديگر فرق دارد . اين ويژگی شايد در ايران بی همتا باشد .

Image

دو سقف گوناگون از  بازار قاسم آباد رفسنجان ـ عكس: مهرداد شمشيربندی

 

از بازار که می گذاريم به گنج كم شناخته ی قاسم آباد می رسيم : خانه ی خشتی حاج آقا علی .

 

حاج آقا علی زعيم التجار و زندگانی پر فراز و نشيب او  

 

حاج آقا علی ، بازرگانی بزرگ بود که ديروز در ميان مردم كرمان و رفسنجان روزگار می گذراند و  امروز در قصه های آنان زندگی می کند . او بيشترين سال های عمر و کاميابی خود را در دوران ناصرالدين شاه قاجار سپری کرد . مردمان کوچه و بازار می گويند که در آغاز کشاورزی کمچيز بود و دارایی اش کمتر از چهل من خرمن . روزی به هنگام درو درويشی به نزدش آمد و از او گندم خواست . مرد جوان خرمن های بزرگ ديگران را نشان داد و گفت : با اين همه زمين دار ثروتمند ، چرا به نزد من آمدی ؟ نيازت را از آنها بخواه !

خوشه چين بر خواسته اش پافشاری کرد . علی ، دوازده مشت گندم نياز او کرد و درويش يک مشت از همان گندم را به روی خرمن او پاشيد . از آن پس محصول حاج آقا علی، خواجه خضری شد و دارایی اش برکت بی پايان يافت .

اما در کنار اين افسانه های مردمی ، برخی پژوهشگران نامدار هم به زعيم التجار پرداخته اند . استاد دکتر باستانی پاريزی درباره ی او می نويسد :

"حاج آقا علی ملاک عمده ی رفسنجان بود و در تجارت نيز با ممالک شرقی مثل هند و چين ارتباط داشت و هنوز بشقاب ها و کاسه های چينی که در داخل آن فرمايش 110 (علی) نوشته شده است در دسترس مردم باقی است . گله  های گوسفند چند هزارتايی داشت . مزارع او نزديک به شصت فرسنگ کشت می شد ، اما هرگز از زی خود خارج نشد ، همان قبای بلندی را که دکمه ی آن روی شانه اش بسته می شد تا آخر عمر می پوشيد . بر خری سوار شده پيشاپيش همراهان که همه اسب سوار و قاطر سوار بودند می رفت . فتح الله بک مباشر او که مردی متدين و خوش حساب بود همه ی اين املاک را سررسی می کرد . در اواخر عمر ثلث اموال خود را وقف کرد که به روال شيخيه صرف خيرات و مبرات شود . اين امر موجب اختلاف شديد دو پسرش حاج آقا حسن (شيخی) و حاج آقا حسين (بالاسری) شد . حاج آقا حسن مبلغی به روايت اغراق آميز پنجاه هزار تومان به ناصرالدوله داد که کار به نفع او تمام شود . حاج آقا حسين به تهران رفت و صد هزار تومان داد که حرف خود را به کرسی بنشاند و بدين طريق برادران به جان هم و ثروت پدر افتادند و اوليای امر هم که کيسه ای گشاد برای ثروت حاج آقا علی که از ذخيره ی يک من يک من جو جمع شده بود دوخته بودند به اين آتش دامن می زدند تا بالاخره حاج آقا حسين توانست حکم سفاهت و جنون پدر را صادر کند و مردم کرمان ديدند مرد ثروتمندی را که روزی که دنيا به او رو کرده بود شترش در چاه چهل گزی افتاد و سالم بيرون آورده شد . اما روزی که دنيا از او روی برتافت پيرمرد خودش به دکان نانوايی می رفت و با هزار زحمت يک قطعه نان که   پسرش برايش برات کرده بود از نانوا می گرفت و به خانه می برد . اما به هرحال آنهمه ثروت و سرمايه و آن اعتبار بازرگانی بر اثر رقابت و لجاجت برادران يکسره از ميان رفت و همه ی املاک فروخته شد ...

Image 

نمای بيرونی از خانه ی حاج آقا علی ـ آذر 88 ـ عكس: مهرداد شمشيربندی

وزيری او را " زعيم ملای رفسنجانی " نوشته و گويد :

بخت او را ياری کرده است ، به مرور زمان و اسباب متعدده ، دنيا بر او جمع شده ، يومنا هذا تخميناً صد هزار تومن متجاوز ضياع و عقار دارد . شرکا و گماشته در بندر بمبيی و يزد و اصفهان و تهران و مشهد مقدس و تبريز و اسلامبول دارد که برای او تجارت می نمايند . پسر بزرگ او حاجی آقا حسين است که در گواشير به تجارت مشغول است . حاجی آقا علی که سی سال قبل قطعاً هزار تومن ملک و مال نداشت اکنون البته سالی ده هزار تومان مداخل دهاتش متجاوز است " (2) .

افزون بر بازار و مسجد و آب انبار ، حسينيه و گرمابه ی قاسم آباد ، که به خواست حاج آقا علی وقف شده است ، ساختمان های ديگری هم از او در استان کرمان به يادگار مانده است . از آن ميان است : يخدان کبوتر خان ، مجموعه ی حاج ملک در نوش آباد ، مجموعه ی بازار کرمان دربردارنده ی بازار ، آب انبار ، کاروانسرا و مسجد چهل ستون .  

 

خانه ی خشتی حاج آقا علی

 Image

خانه ی خشتی حاج آقا علی ـ در دست باز سازی ـ حياط ، شاه نشين ، خلوت سبز وخلوت تاج خانم ـ  عكس: مهرداد شمشيربندی  

پيشينه ی اين خانه ی خشتی زيبا که اين روزها در دست بازسازی است ، به سد و پنجاه تا سد و هفتاد سال پيش بر می گردد . خانه ی خشتی حاج آقا علی  8000 متر مربع زمين و 4000 متر مربع زيربنا داشته و در سه طبقه ی همکف ، زيرزمين و اشکوب اول ساخته شده است (3) . حياط  خانه ، هزار  متر مربع و روزگاری پر از گل های رنگارنگ و درختان سرو و کاج بوده است . بلندی ديوارها 10 متر بوده و چهار باروی نگهبانی از خانه ، پاسداری می کرده است .  اين سرای اربابی  تنها برای نشست های اداری ، اعيانی و بازرگانی حاج آقا علی‌ به کار می رفته است . خانه ، دارای 110 اتاق بوده است که همه ی آنها ، بخاری ديواری (شومينه) و تاقچه و رف داشته اند . همچنين دو هشتی بزرگ و چند هشتی کوچک برای بخش بندی فضاها در نظر گرفته شده که نخستين هشتی بزرگ ، به زبان امروز ، اتاق انتظار مراجعان بوده است . سرای خشتی ، چهارفصل بوده و در بهار و تابستان و پاييز و زمستان کاربری داشته است .

Image

خانه ی خشتی حاج آقا علی ـ باروی نگهبانی ـ عكس: مهرداد شمشيربندی  

از کاربندی های زيبای اتاق های پذيرایی ، گچ بری های قاجاری ـ صفوی آن است که آميزه ای است از نقش های گل ، ماهی ، گياهان و گلدان .

 Image

خانه ی خشتی حاج آقا علی ـ دو نمونه از گچ بری خلوت تاج خانم ـ عكس: مهرداد شمشيربندی  

در مهرازی (معماری) عمارت حاج آقا علی ، شيوه ی قرينه سازی به کار رفته است . بدنه ی درونی خانه با خشت خام ساخته شده و در پوسته ی بيرونی آن گچ و آجر استفاده شده است . ويژه ترين بخش های‌ ساختمان، سردر عمارت کلاه فرنگی و شاه نشين خانه است . حاج آقا علی در شاه نشين خانه ، مهمانان خود را می پذيرفته و کارهای بازرگانی اش را سر و سامان می داده است . بهترين و زيباترين گچ بری ها و کتيبه های عمارت ، در اين بخش کاربندی شده است .  در آن آب نمایی هم ساخته اند تا شاه نشين را خنک تر و زيباتر کند .  (نقشه های مهندسی خانه در پيوست مقاله )

 Image

خانه ی خشتی حاج آقا علی ـ شاه نشين ـ عكس : عباس فتحی پور

اگر به حياط خانه بياييم و روبروی شاه نشين بايستيم ، دو خلوت قرينه می بينيم که دست راستی خلوت سبز و دست چپی خلوت تاج خانم (به اسم همسر حاج آقا علی) نام دارد . از هر دو خلوت ، درهایی به شاه نشين باز می شود و هوای آن را تازه می کند .  هر دو خلوت ، گچ بری های زيبایی داشته اند اما گچ بری های خلوت تاج خانم پر نقش و نگار تر و زيباتر بوده است . در گذشته گچ بری های اتاق زنان را زيباتر از اتاق مردان می ساختند  . زيرا هم دلبستگی زنان به آذين بندی و تزيين بيشتر است و هم در قديم زنها کمتر به حياط  می رفتند و از فضای سبز بهره می بردند ، به همين دليل معماران هنرمند ، فضای حياط را به اتاق های زنان می آوردند .

 

يخدان عباس آباد حاجی

 

زندگی در کناره ی کوير ، پيشينيان را بر آن داشت تا از سرمای خشک زمستان ، برای روزهای داغ تابستان بهره ای بگيرند . آنان با خشت و گل رس يخدان هايی گنبدی شكل می ساختند که از آغاز زمستان تا پايان تابستان ، يخ را در چاله های خود نگه می داشت .

از جمله ی اين يخچال ها يکی هم يخدان عباس آباد حاجی است که به همت حاج آقا علی زعيم التجار ساخته شده است .  اين يخدان نزديک به يک کيلومتر بالاتر از خانه ی خشتی جای دارد و در آن ميوه هایی چون انار و انگور ، و خوردنی هایی چون گوشت نگهداری می کردند .

در سقف اين يخدان کمتر از دو هزار حلقه ی بافته شده از کنف خرما به کار رفته است تا سرمای يخچال را نگه دارد .

 Image

يخدان عباس آباد حاجی ـ رفسنجان ـ عكس : عباس فتحی پور

شيرين و با شكوه

 

بی گمان حاج آقا علی ، در عمارت اربابی خود كه بخشی از قلعه ی بزرگش بوده ، روزهای شيرين و با شكوهی داشته است . كوير آرام زير نگين او بوده است و آسمان نيلگون بالای سرش .

 Image

خانه ی خشتی حاج آقا علی ـ سردر و عمارت كلاه فرنگی ـ عكس : عباس فتحی پور

پانويس ها :

 

يکم : در بيشتر کتاب های ايران شناسی ، معنای رفسنجان معدن مس نوشته شده است اما در کتاب رفسنجان ، تمدن فرو رفته در کوير و بر آمده از کوير افزون بر آن از عصاره (افشره) گرفتن و قوم اسه کرته هم سخن به ميان آمده :

  "‌ ... اين قوم [اسه کرته] شهر اناس را جهت اسکان دايمی خود انتخاب نمودند ، که طی حفاری های غير مجاز که در اثر عمليات خاک برداری ساختمانی در بولوار امام رضا (ع) انجام گرديد ، قسمت هایی از سيستم آب رسانی شهری در قالب لوله های سفالين به اندازه های متعدد ، آجر ، سفال های ظريف و در شکل هایی مانند پياله ی کوچک و خمره های متوسط که داخلشان پر از استخوان های انسان با درپوش منقوش به طرح های هندسی و سفال های الوان نمايان گرديده ، و برای صحت اين ادعا گروه باستان شناسی به سرپرستی آقای علی دادی و سرکار خانم ناصری در محوطه ی تاريخی شهر اناس طی گمانه زنی های مجاز به اثبات رسانيده اند ..." ( رفسنجان ، تمدن فرو رفته در کوير و برآمده از کوير / عباس فتحی پور / ناشر : سازمان ميراث فرهنگی و صنايع دستی و گردشگری استان کرمان و حاج محمد فروتن / چاپ اول / بهار 1386 / ص 12 )

دوم :‌ پيغمبر دزدان / به تصحيح ، مقدمه و حواشی دکتر محمد ابراهيم باستانی پاريزی / کتاب های پرستو / چاپ چهارم / صص 206 و 207

سوم : بر پايه ی اندازه گيری ، نقشه برداری ، پژوهش و پايان نامه ی تحصيلی آقای مهندس حامد احمد پور

 

ياری نامه ها :

 

سپاسگزاری : از راهنمایی و همکاری های آقايان عباس فتحی پور ، محمد رزاقی ، مهندس حامد احمدپور و خانم نسرين محمدخانی سپاسگزاری می كنم  .

يک : ‌ پيغمبر دزدان / به تصحيح ، مقدمه و حواشی دکتر محمد ابراهيم باستانی پاريزی / کتاب های پرستو / چاپ چهارم

دو : مجموعه ی راهنمای جامع ايران گردی (جلد هجدهم) ـ استان کرمان / حسن زنده دل و دستياران / تهران : نشر ايران گردان / 1377

سه : رفسنجان ، تمدن فرو رفته در کوير و برآمده از کوير / عباس فتحی پور / ناشر : سازمان ميراث فرهنگی و صنايع دستی و گردشگری استان کرمان و حاج محمد فروتن / چاپ اول / بهار 1386

 

پيوست :

 

توجه : اين نقشه ها به وسيله ی آقای مهندس حامد احمدپور تهيه شده و تمام حقوق مادی و معنوی آن متعلق به شركت پرديسان است و با اجازه ی سازمان ميراث فرهنگی رفسنجان به رياست آقای عباس فتحی پور به چاپ می رسد .

Image

پلان خانه ی حاج آقا علی ـ وضعيت اصلی ـ تهيه كننده: شركت پرديسان

Image

پلان خانه ی حاج آقا علی ـ مقطع جنوبی و شمالی ـ تهيه كننده: شركت پرديسان

 

Image

پلان خانه ی حاج آقا علی ـ مقطع شرقی و غربی ـ تهيه كننده: شركت پرديسان

Image 

پلان خانه ی حاج آقا علی ـ طبقه ی اول ـ تهيه كننده: شركت پرديسان

 
نظر ها
افزودن جدید
یاسر داورانی اسم   |85.9.108.xxx |2010-09-05 13:08:09
باسلام
زیباست وجالب بازهم از دیدنیهای
رفسنجان
تبلیغ کنید
فاطمه   |91.99.84.xxx |2010-10-18 21:55:06
[با سلام خیلی جالب بود ولی این بنا مطعلق به
چه سا لی هست؟
ايران ديدار   |173.233.66.xxx |2010-10-19 18:44:13
با سلام و تشكر . سال ساخت خانه به طور دقيق
روشن نيست اما همان گونه كه در متن آمده سابقه
ی آن بين سد و پنجاه تا سد و هفتاد سال تخمين
زده می شود .
سهیل امینیان   |80.191.171.xxx |2010-10-23 01:06:18
با سلام
من به عنوان یکی از نوادگان حاج اقا
علی فکر میکنم بهتر باشه در مورد خود ایشان و
خانواده شان بیشتر نقد شود
ناشناس   |78.109.196.xxx |2011-01-16 15:43:39
بد بود
s...   |217.219.250.xxx |2011-03-01 12:09:50
slm.az saite khubetoon mamnoon.daram dar be dar dobnale plane ye sakhtemune
khube maskuni tu kavir migardam.inja didam,vali ziad vazeh nabud.mishe lotf
konin be emailam ye plan sonatiye khobo vazeh befrestin...kheyli mamnoon misham.
شیرین   |94.183.212.xxx |2011-06-17 00:31:42
salam
kheily jaye ghashangiye
manam raftam
in khoone marboot be 250 sale pishe
سیب   |79.175.178.xxx |2011-10-27 00:14:30
تشکر به خاطر بلانها
علی اقا  - درخواست   |92.42.55.xxx |2011-12-23 12:47:09
سلام. می خواستم از این مطلبتون استفاده کنم
داخل وبلاگم. واقعا توضیحاتتون جالبه هست.
اگه
اجازه می دید استفاده کنم
ایران دیدار   |94.182.14.xxx |2011-12-23 17:17:26
با عرض سلام و تشکر

شما می توانید از مطلب
ایران دیدار در وبلاگتان استفاده
کنید فقط لطفا نام نویسنده، اسم سایت و لینک مطلب را بگذارید و پس از آن آدرس وبلاگتان را
برایمان بفرستید.
bita  - tashakor   |65.49.68.xxx |2012-05-09 00:24:36
vaghean kare alii bod.vaghean in chiza lazeme vali to hich saiti peyda
nemishe,bishtar bezarin lotfan,ba tashakore faravan
فتحغلی ستوده نیا   |78.39.88.xxx |2012-08-30 01:42:56
1391/6/8سعادت زیارت بزرگترین خانه خشتی به واسطه
سفر به رفسنجان برای عرض تسلیت به خانواده حاج
حسین باقری نصیب گردید .اول از اقای رزاقی که
نهایت لطف را در راهنمایی ومعرفی این بنای
منحصر به فردداشتند تشکرمیکنم وبعد از سازمان
میراث فرهنگی که ممارست در حفظ این اثر امید
وارم در معرفی این بنا به جهانیان موفق باشند
میثم  - نقشه   |5.161.91.xxx |2014-11-12 20:14:55
سلام
خسته نباشید
برای تهیه ی نقشه های(پلان.
نما. مقطع و...)با کیفیت بالا حاج آقا علی
امکانی وجود داره؟
ایران دیدار  - پاسخ   |151.241.234.xxx |2014-12-13 16:50:07
با سلام. می توانید به سازمان میراث فرهنگی
شهرستان رفسنجان مراجعه کنید. هنگام تهیه این
گزارش (سال 1388) آقای عباس فتحی پور ریاست آن را
بر عهده داشتند.
نوشتن نظر
نام:
ایمیل:
 
آدرس سایت:
عنوان:
قالب نوشته:
[b] [i] [u] [url] [quote] [code] [img] 
 
 

3.20 Copyright (C) 2007 Alain Georgette / Copyright (C) 2006 Frantisek Hliva. All rights reserved."

تاریخ بروز رسانی ( 29 آذر 1391 ساعت 13:54 )
 
< بعد
 
ADP Global CMS ADP Global CMS ADP Global CMS