|
ديدار از خانــه ی خـشـتی حـاج آقــــــا عـلـــی نويسنده : مهرداد شمشيربندی ... اگر به حياط خانه بياييم و روبروی شاه نشين بايستيم ، دو خلوت قرينه می بينيم که دست راستی خلوت سبز و دست چپی خلوت تاج خانم (به اسم همسر حاج آقا علی) نام دارد . از هر دو خلوت ، درهایی به شاه نشين باز می شود و هوای آن را تازه می کند ...
| مهرداد شمشیربندی در سال 1355 در اراک زاده شد . از کودکی همراه با خانواده به تهران آمد . در سال 1377 یک دوره روزنامه نگاری گذراند و مدتی با مطبوعات همکاری کرد . در رشته ی فلسفه لیسانس گرفت و اکنون دانشجوی کارشناسی ارشد فلسفه در دانشگاه آزاد است . او سردبیری ماهنامه ی ایران دیدار را بر عهده دارد . |  | ديدار از خانــه ی خـشـتی حـاج آقــــــا عـلـــی نويسنده : مهرداد شمشيربندی  خانه ی خشتی حاج آقا علی ـ اشكوب اول ـ عكس: مهرداد شمشيربندی رفسنجان ، سکه ی سرخ فام کوير هنگامی که راهنورد کنجکاو ، در جاده های کويری می راند و به شهر رفسنجان نزديک می شود ، تپه های سرخ و رگه های گلبهی رنگی می بيند که از کان سارهای مس نشانی می دهد . گروهی از واژه شناسان بر اين باورند که نام "رفسنجان" ، از دو واژه ی رفسنگ (مس) و کان (معدن) ساخته شده است . شماری هم بر پايه ی کاوش های ديرين شناسی بر اين ديدگاهند که در دوران باستان ، قومی در اين سرزمين زندگانی می کردند که " اُسه کـَرته " نام داشتند . آنان در گرفتن شيره های گياهی و ساختن افشره های دارویی ، ترفندساز و توانا بودند و " فسنگان " در واژه ی "رفسنگان" با افشانيدن و افشره گرفتن در پيوند است (1) .  بازار قاسم آباد رفسنجان ـ عكس : عباس فتحی پور قاسم آباد ، دژ ديروز ، برزن امروز در سال های دور ، قاسم آباد قلعه ای بوده است ، يک فرسنگ (شش کيلومتر) دورتر از رفسنجان، اما با گسترش شهر ،امروزه يکی از محله های رفسنجان است . اين قلعه نزديک به دو هکتار گستردگی داشته و مجموعه ای کامل از باروهای نگهبانی ، کاروانسرا ، بازار ، مسجد ، خانه ی اربابی و آب انبار بوده است . قاسم آباد، راسته بازار زيبایی دارد که پيشينه ی آن به سال های آغازين فرمانروایی قاجار می رسد . اين بازار در گذشته دروازه ی دژ قاسم آباد بوده است . پيشه وران و صنعتگران کوشا به بازار رونق می داده اند و به ويژه در دوران قاجار يکی از کانون های بازرگانی در آن سامان به شمار می رفته است . بازار قاسم آباد امروز به بازار حاج آقا علی زعيم التجار رفسنجانی نامبردار است . از ويژگی های اين بازار ،گل و نقش تاق های آن است . تاق ها با خشت خام ساخته شده و گل و نقش هر تاق ، با تاق ديگر فرق دارد . اين ويژگی شايد در ايران بی همتا باشد . 
دو سقف گوناگون از بازار قاسم آباد رفسنجان ـ عكس: مهرداد شمشيربندی از بازار که می گذاريم به گنج كم شناخته ی قاسم آباد می رسيم : خانه ی خشتی حاج آقا علی . حاج آقا علی زعيم التجار و زندگانی پر فراز و نشيب او حاج آقا علی ، بازرگانی بزرگ بود که ديروز در ميان مردم كرمان و رفسنجان روزگار می گذراند و امروز در قصه های آنان زندگی می کند . او بيشترين سال های عمر و کاميابی خود را در دوران ناصرالدين شاه قاجار سپری کرد . مردمان کوچه و بازار می گويند که در آغاز کشاورزی کمچيز بود و دارایی اش کمتر از چهل من خرمن . روزی به هنگام درو درويشی به نزدش آمد و از او گندم خواست . مرد جوان خرمن های بزرگ ديگران را نشان داد و گفت : با اين همه زمين دار ثروتمند ، چرا به نزد من آمدی ؟ نيازت را از آنها بخواه ! خوشه چين بر خواسته اش پافشاری کرد . علی ، دوازده مشت گندم نياز او کرد و درويش يک مشت از همان گندم را به روی خرمن او پاشيد . از آن پس محصول حاج آقا علی، خواجه خضری شد و دارایی اش برکت بی پايان يافت . اما در کنار اين افسانه های مردمی ، برخی پژوهشگران نامدار هم به زعيم التجار پرداخته اند . استاد دکتر باستانی پاريزی درباره ی او می نويسد : "حاج آقا علی ملاک عمده ی رفسنجان بود و در تجارت نيز با ممالک شرقی مثل هند و چين ارتباط داشت و هنوز بشقاب ها و کاسه های چينی که در داخل آن فرمايش 110 (علی) نوشته شده است در دسترس مردم باقی است . گله های گوسفند چند هزارتايی داشت . مزارع او نزديک به شصت فرسنگ کشت می شد ، اما هرگز از زی خود خارج نشد ، همان قبای بلندی را که دکمه ی آن روی شانه اش بسته می شد تا آخر عمر می پوشيد . بر خری سوار شده پيشاپيش همراهان که همه اسب سوار و قاطر سوار بودند می رفت . فتح الله بک مباشر او که مردی متدين و خوش حساب بود همه ی اين املاک را سررسی می کرد . در اواخر عمر ثلث اموال خود را وقف کرد که به روال شيخيه صرف خيرات و مبرات شود . اين امر موجب اختلاف شديد دو پسرش حاج آقا حسن (شيخی) و حاج آقا حسين (بالاسری) شد . حاج آقا حسن مبلغی به روايت اغراق آميز پنجاه هزار تومان به ناصرالدوله داد که کار به نفع او تمام شود . حاج آقا حسين به تهران رفت و صد هزار تومان داد که حرف خود را به کرسی بنشاند و بدين طريق برادران به جان هم و ثروت پدر افتادند و اوليای امر هم که کيسه ای گشاد برای ثروت حاج آقا علی که از ذخيره ی يک من يک من جو جمع شده بود دوخته بودند به اين آتش دامن می زدند تا بالاخره حاج آقا حسين توانست حکم سفاهت و جنون پدر را صادر کند و مردم کرمان ديدند مرد ثروتمندی را که روزی که دنيا به او رو کرده بود شترش در چاه چهل گزی افتاد و سالم بيرون آورده شد . اما روزی که دنيا از او روی برتافت پيرمرد خودش به دکان نانوايی می رفت و با هزار زحمت يک قطعه نان که پسرش برايش برات کرده بود از نانوا می گرفت و به خانه می برد . اما به هرحال آنهمه ثروت و سرمايه و آن اعتبار بازرگانی بر اثر رقابت و لجاجت برادران يکسره از ميان رفت و همه ی املاک فروخته شد ... 
نمای بيرونی از خانه ی حاج آقا علی ـ آذر 88 ـ عكس: مهرداد شمشيربندی
وزيری او را " زعيم ملای رفسنجانی " نوشته و گويد : بخت او را ياری کرده است ، به مرور زمان و اسباب متعدده ، دنيا بر او جمع شده ، يومنا هذا تخميناً صد هزار تومن متجاوز ضياع و عقار دارد . شرکا و گماشته در بندر بمبيی و يزد و اصفهان و تهران و مشهد مقدس و تبريز و اسلامبول دارد که برای او تجارت می نمايند . پسر بزرگ او حاجی آقا حسين است که در گواشير به تجارت مشغول است . حاجی آقا علی که سی سال قبل قطعاً هزار تومن ملک و مال نداشت اکنون البته سالی ده هزار تومان مداخل دهاتش متجاوز است " (2) . افزون بر بازار و مسجد و آب انبار ، حسينيه و گرمابه ی قاسم آباد ، که به خواست حاج آقا علی وقف شده است ، ساختمان های ديگری هم از او در استان کرمان به يادگار مانده است . از آن ميان است : يخدان کبوتر خان ، مجموعه ی حاج ملک در نوش آباد ، مجموعه ی بازار کرمان دربردارنده ی بازار ، آب انبار ، کاروانسرا و مسجد چهل ستون . خانه ی خشتی حاج آقا علی  خانه ی خشتی حاج آقا علی ـ در دست باز سازی ـ حياط ، شاه نشين ، خلوت سبز وخلوت تاج خانم ـ عكس: مهرداد شمشيربندی پيشينه ی اين خانه ی خشتی زيبا که اين روزها در دست بازسازی است ، به سد و پنجاه تا سد و هفتاد سال پيش بر می گردد . خانه ی خشتی حاج آقا علی 8000 متر مربع زمين و 4000 متر مربع زيربنا داشته و در سه طبقه ی همکف ، زيرزمين و اشکوب اول ساخته شده است (3) . حياط خانه ، هزار متر مربع و روزگاری پر از گل های رنگارنگ و درختان سرو و کاج بوده است . بلندی ديوارها 10 متر بوده و چهار باروی نگهبانی از خانه ، پاسداری می کرده است . اين سرای اربابی تنها برای نشست های اداری ، اعيانی و بازرگانی حاج آقا علی به کار می رفته است . خانه ، دارای 110 اتاق بوده است که همه ی آنها ، بخاری ديواری (شومينه) و تاقچه و رف داشته اند . همچنين دو هشتی بزرگ و چند هشتی کوچک برای بخش بندی فضاها در نظر گرفته شده که نخستين هشتی بزرگ ، به زبان امروز ، اتاق انتظار مراجعان بوده است . سرای خشتی ، چهارفصل بوده و در بهار و تابستان و پاييز و زمستان کاربری داشته است . 
خانه ی خشتی حاج آقا علی ـ باروی نگهبانی ـ عكس: مهرداد شمشيربندی از کاربندی های زيبای اتاق های پذيرایی ، گچ بری های قاجاری ـ صفوی آن است که آميزه ای است از نقش های گل ، ماهی ، گياهان و گلدان .  خانه ی خشتی حاج آقا علی ـ دو نمونه از گچ بری خلوت تاج خانم ـ عكس: مهرداد شمشيربندی در مهرازی (معماری) عمارت حاج آقا علی ، شيوه ی قرينه سازی به کار رفته است . بدنه ی درونی خانه با خشت خام ساخته شده و در پوسته ی بيرونی آن گچ و آجر استفاده شده است . ويژه ترين بخش های ساختمان، سردر عمارت کلاه فرنگی و شاه نشين خانه است . حاج آقا علی در شاه نشين خانه ، مهمانان خود را می پذيرفته و کارهای بازرگانی اش را سر و سامان می داده است . بهترين و زيباترين گچ بری ها و کتيبه های عمارت ، در اين بخش کاربندی شده است . در آن آب نمایی هم ساخته اند تا شاه نشين را خنک تر و زيباتر کند . (نقشه های مهندسی خانه در پيوست مقاله )  خانه ی خشتی حاج آقا علی ـ شاه نشين ـ عكس : عباس فتحی پور اگر به حياط خانه بياييم و روبروی شاه نشين بايستيم ، دو خلوت قرينه می بينيم که دست راستی خلوت سبز و دست چپی خلوت تاج خانم (به اسم همسر حاج آقا علی) نام دارد . از هر دو خلوت ، درهایی به شاه نشين باز می شود و هوای آن را تازه می کند . هر دو خلوت ، گچ بری های زيبایی داشته اند اما گچ بری های خلوت تاج خانم پر نقش و نگار تر و زيباتر بوده است . در گذشته گچ بری های اتاق زنان را زيباتر از اتاق مردان می ساختند . زيرا هم دلبستگی زنان به آذين بندی و تزيين بيشتر است و هم در قديم زنها کمتر به حياط می رفتند و از فضای سبز بهره می بردند ، به همين دليل معماران هنرمند ، فضای حياط را به اتاق های زنان می آوردند . يخدان عباس آباد حاجی زندگی در کناره ی کوير ، پيشينيان را بر آن داشت تا از سرمای خشک زمستان ، برای روزهای داغ تابستان بهره ای بگيرند . آنان با خشت و گل رس يخدان هايی گنبدی شكل می ساختند که از آغاز زمستان تا پايان تابستان ، يخ را در چاله های خود نگه می داشت . از جمله ی اين يخچال ها يکی هم يخدان عباس آباد حاجی است که به همت حاج آقا علی زعيم التجار ساخته شده است . اين يخدان نزديک به يک کيلومتر بالاتر از خانه ی خشتی جای دارد و در آن ميوه هایی چون انار و انگور ، و خوردنی هایی چون گوشت نگهداری می کردند . در سقف اين يخدان کمتر از دو هزار حلقه ی بافته شده از کنف خرما به کار رفته است تا سرمای يخچال را نگه دارد .  يخدان عباس آباد حاجی ـ رفسنجان ـ عكس : عباس فتحی پور شيرين و با شكوه بی گمان حاج آقا علی ، در عمارت اربابی خود كه بخشی از قلعه ی بزرگش بوده ، روزهای شيرين و با شكوهی داشته است . كوير آرام زير نگين او بوده است و آسمان نيلگون بالای سرش .  خانه ی خشتی حاج آقا علی ـ سردر و عمارت كلاه فرنگی ـ عكس : عباس فتحی پور پانويس ها : يکم : در بيشتر کتاب های ايران شناسی ، معنای رفسنجان معدن مس نوشته شده است اما در کتاب رفسنجان ، تمدن فرو رفته در کوير و بر آمده از کوير افزون بر آن از عصاره (افشره) گرفتن و قوم اسه کرته هم سخن به ميان آمده : " ... اين قوم [اسه کرته] شهر اناس را جهت اسکان دايمی خود انتخاب نمودند ، که طی حفاری های غير مجاز که در اثر عمليات خاک برداری ساختمانی در بولوار امام رضا (ع) انجام گرديد ، قسمت هایی از سيستم آب رسانی شهری در قالب لوله های سفالين به اندازه های متعدد ، آجر ، سفال های ظريف و در شکل هایی مانند پياله ی کوچک و خمره های متوسط که داخلشان پر از استخوان های انسان با درپوش منقوش به طرح های هندسی و سفال های الوان نمايان گرديده ، و برای صحت اين ادعا گروه باستان شناسی به سرپرستی آقای علی دادی و سرکار خانم ناصری در محوطه ی تاريخی شهر اناس طی گمانه زنی های مجاز به اثبات رسانيده اند ..." ( رفسنجان ، تمدن فرو رفته در کوير و برآمده از کوير / عباس فتحی پور / ناشر : سازمان ميراث فرهنگی و صنايع دستی و گردشگری استان کرمان و حاج محمد فروتن / چاپ اول / بهار 1386 / ص 12 ) دوم : پيغمبر دزدان / به تصحيح ، مقدمه و حواشی دکتر محمد ابراهيم باستانی پاريزی / کتاب های پرستو / چاپ چهارم / صص 206 و 207 سوم : بر پايه ی اندازه گيری ، نقشه برداری ، پژوهش و پايان نامه ی تحصيلی آقای مهندس حامد احمد پور ياری نامه ها : سپاسگزاری : از راهنمایی و همکاری های آقايان عباس فتحی پور ، محمد رزاقی ، مهندس حامد احمدپور و خانم نسرين محمدخانی سپاسگزاری می كنم . يک : پيغمبر دزدان / به تصحيح ، مقدمه و حواشی دکتر محمد ابراهيم باستانی پاريزی / کتاب های پرستو / چاپ چهارم دو : مجموعه ی راهنمای جامع ايران گردی (جلد هجدهم) ـ استان کرمان / حسن زنده دل و دستياران / تهران : نشر ايران گردان / 1377 سه : رفسنجان ، تمدن فرو رفته در کوير و برآمده از کوير / عباس فتحی پور / ناشر : سازمان ميراث فرهنگی و صنايع دستی و گردشگری استان کرمان و حاج محمد فروتن / چاپ اول / بهار 1386 پيوست : توجه : اين نقشه ها به وسيله ی آقای مهندس حامد احمدپور تهيه شده و تمام حقوق مادی و معنوی آن متعلق به شركت پرديسان است و با اجازه ی سازمان ميراث فرهنگی رفسنجان به رياست آقای عباس فتحی پور به چاپ می رسد . 
پلان خانه ی حاج آقا علی ـ وضعيت اصلی ـ تهيه كننده: شركت پرديسان 
پلان خانه ی حاج آقا علی ـ مقطع جنوبی و شمالی ـ تهيه كننده: شركت پرديسان
پلان خانه ی حاج آقا علی ـ مقطع شرقی و غربی ـ تهيه كننده: شركت پرديسان 
پلان خانه ی حاج آقا علی ـ طبقه ی اول ـ تهيه كننده: شركت پرديسان
|
